Մեսրոպ Մաշտոց՝ մեծ լուսավորիչ, ով մեզ տվեց հայերենի այբուբենը՝ մեր ինքնության հիմքը

Պատմության ծանր ժամանակներում ծնված հանճար

Արարատ սարի ստվերում, հինգերորդ դարի սկզբին կայսրությունների վերելքի ու անկման մեջ, մի մարդ լուռ կերպով փոխեց հայկական քաղաքակրթության ընթացքը: Մեսրոպ Մաշտոցը (360-440 թթ.), աստվածաբան, լեզվաբան, պետական գործիչ ու սուրբ, արեց այնպիսի բան, որ քչերը կարողացել են՝ նա բացարձակ զրոյից ստեղծեց այբուբեն՝ ազգի հոգին հավերժացնելու համար: Նրա ստեղծագործությունը ոչ միայն ճանապարհ բացեց սուրբ գրքերի թարգմանությանը, այլև հիմք դրեց ազգային գրականության, մշակութային ինքնուրույնության ու մտավոր վերածննդի համար:

Սա պարզ գիտական ձեռնարկություն չէր՝ դա առաջադիմական դիմադրության քայլ էր: Հայաստանը հայտնվել էր Բյուզանդական ու Պարսկական կայսրությունների բռնակցության մեջ, որոնք պայքարում էին կրոնական ու մշակութային գերիշխանության համար: Հայ ժողովրդին սեփական գիրը նվիրելով՝ Մաշտոցը նրանց տվեց մայրենի լեզվով մտածելու, գրելու ու աղոթելու հզոր գործիք: Այն ժամանակներում, երբ ինքնությունը կարող էր վերանալ կայսրական նվաճման մի հարվածով, նա իր ժողովրդին զինեց տառերով:

Հայկական Այբուբենի Ծնունդը. Մշակութային Հեղափոխություն

Հինգերորդ դարի պատմիչ Կորյունի վկայությամբ՝ Մաշտոցին դրդում էր քրիստոնեական վարդապետությունը հայերեն լեզվով ուսուցանելու կարիքը: Մինչ այդ օգտագործվում էին հունարեն ու ասորերենը, որոնք օտար էին ժողովրդի մեծ մասի համար: Կաթողիկոս Սահակ Պարթևի հետ համագործակցելով ու թագավոր Վռամշապուհի աջակցությունը ստանալով՝ Մաշտոցը ճանապարհորդեց Միջագետքով ու հավանաբար գնաց Եդեսիա, խորհրդակցելով գիտնականների հետ ու լեզվաբանական գիտելիքներ հավաքելով: 405 թվականի շրջակայքում նա ի հայտ եկավ հրաշալի ստեղծագործությամբ՝ 36 առանձին տառ, որոնք կատարյալ ձևով հարմարեցված էին հայերենի յուրահատուկ ձայների արտահայտմանը:

Այսօր սկզբնական հայկական այբուբենը մեծապես անփոփոխ է մնացել՝ ընդամենը երեք տառ է ավելացվել հետագայում: Լատիներենից, արաբերենից կամ հունարենից տարբերակ՝ Մաշտոցի գիրը հարմարեցում չէր, այլ գյուտ՝ ծանուցակ ձևով ու ֆոնետիկ գործառությամբ:

Գիտնականի Ժառանգությունը, Ուխտագնացի Ճանապարհորդությունը

Մաշտոցի ժառանգությունը խորը կապված է Հայաստանի էության հետ՝ հնագույն ձեռագրերից մինչև աշխարհագրությունը, ճարտարապետությունն ու ծեսերը: Հետաքրքրասեր ճանապարհորդի կամ մշակութային ուխտագնացի համար նրա հետքերով անցնելը հայկական բարձրավանդակներում մի անմոռանալի ուղևորություն է:

• Օշականը, որտեղ թաղված է Մեսրոպ Մաշտոցը, այսօր համարվում է հոգևոր կենտրոն։ Նրա գերեզմանի վրա կառուցված Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին միաժամանակ պաշտամունքի վայր է և ազգային հարգանքի: Գրաբարով փորագրված նրա քարե պատերը դարերի խորքից խոսում են յուրաքանչյուր այցելուի հետ։
• Երևանում գտնվող Մատենադարանը՝ հնագույն ձեռագրերի համաշխարհային ճանաչում ունեցող պահոցը, պահպանում է այն բնագրերը, որոնք գրվել են հենց Մաշտոցի ստեղծած այբուբենով։ Գիտնականները կարող են օրեր անցկացնել նրա մարմարե սրահներում, մինչդեռ զբոսաշրջիկները հիանում են լուսազարդ Ավետարաններով, աստղագիտական աղյուսակներով ու փիլիսոփայական երկերով։
• Արտաշատը՝ Հայաստանի հնագույն մայրաքաղաքներից և վաղ քրիստոնեական կրթության կենտրոններից մեկը, եղել է այն վայրերից, որտեղ առաջին անգամ սկսվեց նորաստեղծ հայոց այբուբենի ուսուցումը։ Այս քաղաքում ծագեց մի լուսավոր առաքելություն, որ հետագայում վերածվեց ազգային զարթոնքի։ Մինչ օրս պահպանված հին դպրոցների ավերակները լուռ վկայում են այն օրերի մասին, երբ հայ ժողովուրդը սկսեց իր ինքնության վերագտնումը՝ գրի ու գիտելիքի միջոցով։

Ավելի քան տառեր․ ազգային գոյատևման խորհրդանիշ

Մեսրոպ Մաշտոցը պարզապես պատմության էջերում հիշվող դեմք չէ․ նա հայ ինքնության սյուներից մեկն է։ Նրա ստեղծած այբուբենը դարեր շարունակ դիմակայել է արշավանքների, ցեղասպանության ու տարագրության դաժան փորձություններին։ Դա պարզապես այբուբեն չէր, այլ մի ամբողջ քաղաքակրթության հենասյուն՝ աղոթքների, բանաստեղծության, պատմության ու գիտական մտքի համար։

Մինչև այսօր, Հայոց ցեղասպանության ոգեկոչման, Անկախության օրվա և ազգային հպարտության մյուս պահերին, Մաշտոցի անունը հնչում է խոնարհությամբ ու երախտագիտությամբ։ Հայոց այբուբենի անխախտ գործածությունը թե՛ Հայաստանում, թե՛ աշխարհասփյուռ հայ համայնքներում դարձել է լուռ, բայց անզիջում դիմադրություն՝ մշակութային ձուլման ու մոռացության դեմ։

Մեսրոպ Մաշտոցը՝ Հայաստանի մշակութային բանալին

Մշակույթի հանդեպ հետաքրքրված զբոսաշրջիկների համար Մեսրոպ Մաշտոցի ճանաչումն օգնում է ավելի խորությամբ հասկանալ Հայաստանը։ Այցելեք Արտաշավանի Այբուբենի հուշարձանը, որտեղ յուրաքանչյուր տառ ներկայացված է որպես մեծ բազալտե քանդակ՝ իդեալական լուսանկարների և ոգեշնչման համար։ Մասնակցեք հայկական եկեղեցու պատարագին և լսեք հին շարականները, որոնք գրված են Մաշտոցի ստեղծած այբուբենով և հնչում են դարերի խորքից։

Գրանցվեք հայերենի դասընթացների Երևանում և սովորեք գրել հայկական այբուբենի տառերը։ Շրջեք շուկաներով, որտեղ խանութների ցուցանակները գրված են այբուբենով, որը ժամանակին դիմակայել է մեծ կայսրություններին։ Համտեսեք գինի, կերեք խորոված և հասկացեք՝ այս այբուբենը պարզապես տառերի հավաքածու չէ, այլ՝ ապրող մշակույթ։

Ամփոփում

Մեսրոպ Մաշտոցը միայն վանական կամ լեզվաբան չէր: Նա խելացի ռազմավար էր, հայրենասեր ու մտքի իսկական արվեստագետ: Նրա ստեղծած այբուբենը զուտ հաղորդակցության միջոց չէր․ այն ձևավորեց մի քաղաքակրթություն՝ հուշող, երազող ու ինքն իրեն սահմանող։ Հայ ժողովրդի համար այբուբենը պարզապես գործիք չէ։ Դա տառերից կառուցված տաճար է՝ հիշողության ամրոցի յուրաքանչյուր աղյուս՝ մեր անցյալը, ներկան ու ապագան ամրացնող։

Եթե ցանկանում ես ճանաչել Հայաստանն ամբողջությամբ՝ ոչ միայն իր պատմական փաստերով ու թվականներով, այլև իր հոգով ու էությամբ, սկսիր Մեսրոպ Մաշտոցից։ Նրա սկսած ուղին՝ ավելի քան 1600 տարի առաջ, դեռ շարունակվում է։ Եվ ամենակարևորը՝ այդ ճանապարհի մի մասնիկը դառնալու հրավերն ուղղված է քեզ։